Czy wiedzieliście, że ten budynek, wzniesiony w 1848 roku, był miejscem nie tylko dla drobnych przestępców, ale również świadkiem dramatycznych wydarzeń II wojny światowej? W murach aresztu osadzano nie tylko złodziei, ale także osoby prześladowane przez reżim nazistowski. Obecnie, po latach pustki, obiekt jest w trakcie rozbiórki, a jego historia zasługuje na przypomnienie. Przyjrzyjmy się zatem, jaką przeszłość skrywały te mury.
Zbudowany przez pensjonariuszy
Według fragmentu książki Janusza Kozłowskiego „Dawna Ostróda. Obrazy z życia wschodniopruskiego miasta” budynek więzienia istniał od 1848 roku, a został zbudowany przez „jednego” z pierwszych pensjonariuszy. „Prawdopodobnie rozmyślnie użył on do budowy gorszych materiałów, co było przyczyną dość częstego wydłubywania cegieł z muru więziennego i ucieczek aresztowanych. Przeznaczony początkowo dla 52 więźniów, mimo przebudów, ostródzki areszt zawsze był przepełniony. W latach Wielkiego Kryzysu odsiadywali tu kary drobni przestępcy, najczęściej bezrobotni, złodzieje, kłusownicy, sprawcy bójek, nierzadko osoby skazane za włóczęgostwo i żebractwo. Później więzienie zapełniło się Żydami, socjaldemokratami i innymi osobami, które z różnych przyczyn nie podobały się nazistom. W 1939 roku przetrzymywano tu pod zarzutem szpiegostwa mężczyzn z terenów graniczących z Polską, po kampanii wrześniowej także Polaków z Działdowszczyzny i Lubawskiego. Jeden z nich, skazany za nielegalny ubój, rozbił piec kaflowy w swojej celi, wcisnął się do przewodu kominowego, przedostał na dach i uciekł. Inny Polak uciekł podczas prac w miejskim gospodarstwie ogrodniczym w okolicach ulicy 3 Maja (Bismarkstrasse). Cywilne ubranie przyniosła mu tam jego żona.
Największe poruszenie w mieście wywołało jednak osadzenie w ostródzkim więzieniu nauczyciela z jednego z sąsiednich powiatów. W ciągu 10 lat wykorzystał on seksualnie 160 uczennic. Ponieważ wśród ofiar nauczyciela było 7 dziewcząt, których ojcowie służyli na froncie, jego czyny zakwalifikowano jako godzące w obronność Rzeszy i skazano go na karę śmierci.”
Koniec więzienia, początki aresztu
„Areszt w Ostródzie został utworzony razem z aresztami w Giżycku i Braniewie Rozkazem Organizacyjnym z 4 marca 1949 r i uruchomiony z dniem 1 maja 1949 r. Do pokierowania akcją organizacyjną nowych jednostek delegowano kierownika Sekcji Aresztów Departamentu Więziennictwa MBP. Do udzielenia wszelkiej pomocy zostali zobowiązani również szefowie Powiatowych Urzędów Bezpieczeństwa Publicznego w tych miejscowościach. Departament Więziennictwa MBP komunikował, że uruchamiane areszty w swej pracy powinny kierować się przepisami zawartymi w Tymczasowym regulaminie dla aresztów podległych MBP oraz Zbiorze przepisów, cz. I — w sprawach administracyjnych. W sprawozdaniach administracyjno-statystycznych za lipiec, wrzesień, listopad i grudzień ujęto już dane dotyczące nowo uruchomionych aresztów – Areszt w Ostródzie (19 dok.). Wśród dokumentów nie zachowało się żadne sprawozdanie z przeprowadzanych kontroli i inspekcji, w tym m.in. przedstawiciela Wojskowej Prokuratury Rejonowej w Olsztynie. O przeprowadzonych inspekcjach dowiadujemy się tylko z pism przewodnich dotyczących podpisania sporządzonych protokołów. Zachowane pisma dotyczą przeniesienia funkcjonariusza więzienia w Barczewie na stanowisko po. komendanta, a następnie o zdjęcie go ze stanowiska i skierowanie kolejnego kandydata na to stanowisko. Innym dokumentem jest pismo do szefa PUBP w Ostródzie o udzielenie pomocy przy uruchamianiu aresztu.”
Ostatni kapitalny remont przeprowadzono tam w 1973 r. W ocenie służby więziennej, położenie i wymiary działki praktycznie uniemożliwiały rozbudowę jednostki.
Kobiety w areszcie
Od 1978 r. w jednostce osadzano tymczasowo aresztowane kobiety. Pojemność jednostki wynosiła 75 miejsc. Funkcjonował również oddział zakładu karnego typu półotwartego dla odbywających karę po raz pierwszy oraz oddział zakładu karnego typu otwartego dla młodocianych. W skład aresztu dla kobiet wchodził m.in. główny budynek penitencjarny, wartownia z salą widzeń, magazyny i pomieszczenia administracyjne.
W pierwszej połowie lat dziewięćdziesiątych XX w., po okresie buntów i na fali transformacji ustrojowej, nastąpiła reforma więziennictwa. Miała ona na celu m.in. poprawę warunków pobytu osadzonych w izolacji więziennej oraz zwiększenie ich bezpieczeństwa. W ramach reformy dokonano także zmian w przeznaczeniu jednostek penitencjarnych. Jedna z nich polegała na likwidacji pawilonu dla kobiet w gdańskim areszcie i przeniesieniu więźniarek do Aresztu Śledczego w Ostródzie.
Koniec aresztu śledczego w Ostródzie
Obiekt stoi pusty od 2018 roku, po zarządzeniu Ministra Sprawiedliwości z dnia 12 stycznia 2018 r. w sprawie zniesienia Aresztu Śledczego w Ostródzie.
W dniu 25 sierpnia 2022 roku w wyniku III przetargu ustnego, który odbył się w siedzibie Starostwa Powiatowego w Ostródzie nabywcą kompleksu zabudowań po areszcie śledczym, za cenę 898 900 zł. została firma BUDOWANIE DOMÓW SPÓŁKA Z O. O.
Od kilku miesięcy trwają prace rozbiórkowe budynku po areszcie śledczym, według planu na jego miejscu powstanie czteropiętrowy budynek mieszkalno-usługowy.
Na froncie muru dawnego Aresztu Śledczego znajdowała się tablica upamiętniająca więźniarki polityczne stanu wojennego. Została ona zabezpieczona przez władze powiatu, a także przedstawicieli NSZZ Solidarność Region Warmińsko-Mazurski.
Źródła:
Jerzy Czołgoszewski Materiały źródłowe w Archiwum Aresztu Śledczego w Olsztynie do zagadnienia więzień okresu stalinowskiego na Warmii i Mazurach 1945-1955. Komunikaty Mazursko-Warmińskie nr 3, 335-360 1999r.
Janusz Kozłowski „Dawna Ostróda. Obrazy z życia wschodniopruskiego miasta”. Książka udostępniona dzięki uprzejmości dr. Wiesława Skrobota.
Waldemar Kowalski „NIEZWYKŁA HISTORIA ZWYKŁYCH OBIEKTÓW. GDAŃSK UL. KURKOWA 12 BUDYNEK, LUDZIE, WYDARZENIA.”
Gdańsk
Redakcja Młodzieżowa RzeczJasna