Christian Jakob Kraus, urodzony w Ostródzie, filozof, który wpłynął na myśl późnego oświecenia i zainspirował pruskie reformy. Jako bliski współpracownik Immanuela Kanta i propagator idei Adama Smitha, przeszedł drogę od lokalnej społeczności po szeroki świat akademicki. Poznaj ostródzianina, który zmienił bieg historii filozofii i ekonomii i zaszczepił idee liberalizmu w naszej części Europy.
Przyszedł na świat 27 lipca 1753 roku w Ostródzie. Wychował się w rodzinie o wyjątkowych tradycjach. Jego ojciec był chirurgiem. Matka, pochodząca z wpływowego rodu Buchholzów (jej ojciec był burmistrzem), zaszczepiła mu protestanckie wartości moralne oraz zasady popularnego wówczas pietyzmu. Była to surowa, lecz dobra kobieta, która dostrzegła w synu nieprzeciętną inteligencję i wsparła go na jego drodze do edukacji.
Od Ostródy do Królewca – jak rodzinne wartości kształtowały Krausa
Dorastając w Ostródzie, młody Kraus zdobył pierwsze wykształcenie i zasmakował życia w małej wspólnocie, które wpłynęło na jego późniejsze idee. Był zdolny, ambitny, ale jednocześnie niezwykle pracowity – jeszcze jako nastolatek potrafił zarwać noc na naukę. W 1770 roku opuścił rodzinne strony i wyjechał na studia do Królewca, gdzie jednym z jego pierwszych opiekunów był wuj, pastor. To on wprowadził młodego Krausa w świat nauki i filozofii.
Królewiec i spotkanie z Kantem – początek wielkiej przyjaźni i współpracy
Jako bratanek pastora Buchholza Kraus mógł szybko odnaleźć się w nowym środowisku. To właśnie na studiach w Królewcu poznał Kanta, który dostrzegł jego błyskotliwość i zaprosił do rozmów. Ich spotkanie przekształciło się w wieloletnią przyjaźń, a Kant stał się mentorem młodego filozofa. W 1781 roku Kraus objął stanowisko profesora filozofii praktycznej i ekonomii politycznej na Uniwersytecie Albrechta. Tam inspirował kolejne pokolenia studentów i przyszłych reformatorów.
Adam Smith i tętniący życiem Królewiec
Dla Krausa przełomowym momentem była fascynacja dziełem Adama Smitha „Badania nad naturą i przyczynami bogactwa narodów”. Ten tekst wywołał światową rewolucję w myśleniu o gospodarce. Kraus zrozumiał, że jeśli idee Smitha zostaną przeniesione na grunt lokalny, mogą zmienić sposób, w jaki Prusy myślą o rynku, handlu i pracy. Przetłumaczył to epokowe dzieło na język niemiecki, co otworzyło drogę do szerzenia idei liberalizmu ekonomicznego wśród pruskiej arystokracji i urzędników. Dzięki niemu zaczęto postrzegać gospodarkę jako narzędzie służące całemu społeczeństwu, a nie tylko elicie.
Niemały wpływ na filozofię Krakusa musiało wywrzeć też samo miasto. Królewiec, tętniący życiem port i ważny ośrodek handlowy, w którym przeplatanie się klasy arystokracji, intelektualnej i kupieckiej nikogo nie dziwiło. Jako profesor Kraus stał się znany z kontaktów z szeroką gamą ludzi. Wśród nich byli rolnicy, kupcy, bankierzy i urzędnicy państwowi. Szczególną rolę odgrywali urzędnicy finansowi.
Christian Jakob Kraus, reformator i mentor kolejnych pokoleń
Ważną postacią w życiu Krakusa okazał się jego uczeń Friedrich Leopold von Schrötter. Od 1791 roku Schrötter był nadprezydentem w Królewcu. Zobowiązał wszystkich studentów, którzy chcieli pracować w departamencie finansów, do uczęszczania na wykłady Christiana Jakoba Krausa. W 1795 roku Schrötter przeniósł się do Berlina jako minister odpowiedzialny za Prusy Wschodnie. A wraz z nim wpływy zyskał i sam Kraus. Do dziś powszechnie przypisuje mu się rozpowszechnianie ekonomii wolnorynkowej wśród pokolenia, które przewodziło reformom w Prusach. Kraus był poszukiwanym ekspertem, który czasami przedstawiał kontrowersyjne na tamte czasy sugestie. Na przykład opowiadał się za zniesieniem pańszczyzny.
W latach 1786-1804 Kraus pełnił też funkcję bibliotekarza Biblioteki Publicznej w Królewcu. Starał się, aby wiedza była dostępna dla wszystkich, a nie zamknięta w murach uczelni. Dążył do tego, aby życie intelektualne wykraczało poza samotne gabinety – przekonany, że idee nabierają wartości przez ich zastosowanie społeczne. Zachęcał urzędników i arystokratów do poprawy warunków życia mieszkańców pruskiej wsi. Wierzył, że dobrobyt i rozwój regionu zaczną się od zmian na poziomie lokalnym.
Społeczność i „wspólnotowy indywidualizm” – filozofia Krausa
Kraus zasłynął z tego, że propagował ideę „społeczności” – gotowości do współpracy i wspólnego działania na rzecz dobra publicznego. Nie był wyłącznie tłumaczem idei Smitha. Rozwijał własne koncepcje. Łączył idee ekonomiczne z filozofią Kanta i tworzył unikalny model „wspólnotowego indywidualizmu”. Według Krausa indywidualizm nie jest sprzeczny ze wspólnotą. Wręcz przeciwnie, jednostka może odnaleźć pełnię wolności tylko wtedy, gdy działa na rzecz społeczeństwa. Jak pisał do swojego przyjaciela Hansa Jakoba von Auerswalda:
„Nie ma większego szczęścia na tym świecie, zaraz po cnocie, niż przyjaźń. Nawet miłość czerpie swoją najgłębszą słodycz z przyjaźni.”
Dziedzictwo Krausa, które przetrwało pokolenia
Choć Kraus zmarł w 1807 roku, jego idee nadal rezonują we współczesnym świecie. Jego wizja wspólnoty znajduje dziś odzwierciedlenie w nowoczesnych ideach zrównoważonego rozwoju i współczesnych teoriach demokracji, które łączą wolność jednostki z odpowiedzialnością wobec społeczeństwa. Christian Jakob Kraus pozostawił po sobie dziedzictwo, które do inspiruje myślicieli, ekonomistów i filozofów.
Z prowincjonalnego miasta Kraus przeszedł długą drogę od młodego ucznia do wpływowego, choć dziś nieco zapomnianego myśliciela. Dzięki niemu możemy wierzyć, że każde miejsce może zrodzić wielkie umysły, które zmieniają bieg historii.
Prezeska Stowarzyszenia Inicjatyw Możliwych RzeczJasna w Ostródzie oraz dyrektorka biura Zachodniomazurskiej Lokalnej Organizacji Turystycznej.
Była wiceprezes Kongresu Ruchów Miejskich, z którym jest nadal związana.
RzeczJasna and Kinga Wiśniewska